De NS 1600-serie bestond uit sneltreinstoomlocomotieven in dienst van de Nederlandse Spoorwegen (NS) en haar voorgangers: de Maatschappij tot Exploitatie van Staats-spoorwegen (SS), de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HSM) en de Neder-landsche Rhijnspoorweg-Maatschappij (NRS).

Twee locomotieven uit de serie 359-408 (nummers 360 en 395) waren betrokken bij de treinramp bij Twello in 1900.

NRS 101-109 (HIJSM 350-358, NS 1601-1609)

In 1889 bestelde de Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij (NRS) negen locomotieven, genummerd 101-109, bij de fabriek van Sharp Stewart and Company in Glasgow. De locomotieven hadden een asindeling van 2'B, en waren destijds de eerste Nederlandse locomotieven met een loopdraaistel vóór de drijfwielen. Dit was tevens de laatste bestelling van de NRS voordat de maatschappij in 1890 werd opgeheven. Het materieel werd daarna verdeeld over de SS en de HSM.

Vijf locomotieven (101-103, 108 en 109) gingen naar de SS en kregen daar de nummers 1101-1103 en 1108-1109. De overige vier (104-107) werden aan de HSM toegewezen, waar ze de nummers 350-353 kregen. In 1891 nam de HSM echter ook de vijf SS-locomotieven over, omdat ze te groot waren voor de draaischijven van de SS. Bij de HSM werden deze locomotieven genummerd 354-358. Vanwege hun loopdraaistel, ook wel bogie genoemd, en hun oorsprong bij de Rhijnspoor, kregen ze de bijnaam "Rhijnbogen".

Na de fusie van het materieel van de HSM en SS in 1921 kregen de locomotieven een NS-nummering: 1601-1609. Tussen 1935 en 1938 werden de meeste locomotieven buiten dienst gesteld, met uitzondering van de 1604. Deze bleef tot 1940 in gebruik en werd daarna geselecteerd voor het Nederlands Spoorwegmuseum in Utrecht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte de locomotief zwaar beschadigd in Maastricht. Na de oorlog werd ze volledig gerestaureerd door de NS-werkplaats in Tilburg en teruggebracht in de oorspronkelijke bruine NRS-uitvoering met het nummer 107. Sinds maart 1955 maakt de NRS 107 deel uit van de collectie van het Spoorwegmuseum, waar ze na de verbouwing van 2003-2005 op een verhoging werd geplaatst om ook de onderzijde te kunnen bewonderen.

HSM 359-408 (NS 1610-1659)

De positieve ervaringen met de overgenomen NRS- en SS-locomotieven leidden ertoe dat de HSM 40 extra locomotieven bestelde bij Sharp Stewart and Company. Deze kwamen in 1891 en 1892 in dienst met de nummers 359-398. In 1900 volgde een aanvullende bestelling van vijf locomotieven (399-403), en in 1903 werden nog eens vijf locomotieven geleverd door de North British Locomotive Company, die inmiddels Sharp Stewart had overgenomen. Deze laatste serie kreeg de nummers 404-408.

In 1921 werden deze locomotieven door de NS omgenummerd naar de serie 1610-1659. Vijf locomotieven (1614, 1633, 1636, 1637 en 1646) werden in datzelfde jaar voorzien van een oververhitter, maar door tegenvallende resultaten bleef het bij deze vijf. Tussen 1936 en 1949 werden de locomotieven buiten dienst gesteld. De 1614, die in 1938 was afgevoerd en als stationaire ketel in Zwolle werd gebruikt, keerde in 1940 kort terug in dienst. Als laatste werd de 1622 in 1949 buiten dienst gesteld.

Verhuur

Naast de NRS, HSM, SS en NS hebben enkele locomotieven uit deze series ook dienstgedaan bij de Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij (NCS). In 1889 huurde de NCS bijvoorbeeld locomotief 105 van de NRS voor enkele maanden. Omdat de draaischijf in Zwolle te klein was, moesten de locomotief en tender dagelijks afzonderlijk worden gedraaid en omgerangeerd. In 1917 huurde de NCS ook enkele HSM-locomotieven (390, 395 en 405) voor een korte periode.

Externe links/verwijzingen

• NS 1600 (stoomlocomotief) - nl.wikipedia.org
• Stoomlocs NS: vanaf 1000 - Serie 1601-1659 - Langs de rails / nicospilt.com
• NS 1600 (stoomlocomotief) - Het Utrechts Archief / hetutrechtsarchief.nl

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Bronnen, noten en/of referenties

• R.C. Statius Muller, A.J. Veenendaal jr., H. Waldorp: De Nederlandse stoomlocomotieven. Uitg. De Alk, Alkmaar, 2005. ISBN 90 6013 262 9.
• J. van der Meer: De Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij. Uitg. Uquilair, 2009, ISBN 978 90 71513 68 8.
• J.J. Karskens: De Locomotieven van de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij. Uitg. J.H. Gottmer, Haarlem - Antwerpen, 1947.
• M.A. Asselberghs: Nederlands Spoorwegmuseum. Een wandeling langs de verzameling. Uitg. Nederlands Spoorwegmuseum, Utrecht, 1987.
• B. Steinkamp: Spoorwegen in Nederland een eeuw geleden. Maandblad: Op de Rails, januari 2000 Blz: 20-24 ISSN 0030-3321.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Geraadpleegde bron: nl.wikipedia.org/wiki/NS_1600_(stoomlocomotief) - 04-07-2023